Sonuncu amerikalı əsgərlər 2026-cı il sentyabrın 30-da İraqı tərk etdi. Lakin bu çıxışın həll etməli olduğu sual, (İraqda silahın nə vaxt və kimin əmri ilə atəş açacağına kim qərar verir) 2027-ci ilin iyununa təxirə salındı. İndiyədək əldə edilən razılaşma silahların yerini dəyişir, onlar üzərindəki səlahiyyəti isə yox.

Xəritə: silah kimin əlindədir

İraq suverenliyi haqqında danışmaq istəyən hər kəs baş nazirin əmri olmadan silah işlədə bilən aktorların xəritəsi ilə başlamalıdır. Bu xəritə vahid iyerarxiya deyil. O, bir-birinin üstünə düşən dörd təbəqədən ibarətdir və Qərb mediasındakı çaşqınlığın böyük hissəsi eyni təşkilatın eyni anda bir neçə təbəqədə yer almasından qaynaqlanır.

Birinci təbəqə siyasidir. Koordinasiya Çərçivəsi hökumət quran şiə ittifaqıdır; aprel ayında Vaşinqton Nuri əl-Malikinin namizədliyinə veto qoyandan sonra Əli əz-Zeydini kompromis namizəd kimi məhz o seçdi. İkincisi institusionaldır: Haşd əş-Şəbi adı ilə tanınan Xalq Səfərbərlik Qüvvələri (XSQ) — dövlətdən maaş alan, hüquqi baxımdan silahlı qüvvələrin tərkibində sayılan və təxminən 70 silahlı qrupu birləşdirən dövlət qurumudur. Üçüncüsü əməliyyat təbəqəsidir: İraqda İslam Müqaviməti (İİM) əslində təşkilat deyil, bayraqdır. O, 2023-cü ilin oktyabrında yaranıb və XSQ daxilindəki nüvə qruplar ABŞ, İsrail və Körfəz hədəflərinə hücumları bu ad altında üstlənir. Dördüncüsü dinidir: 2014-cü ildə fətvası ilə Haşd əş-Şəbini yaradan Nəcəfdəki Böyük Ayətullah Əli Sistani və illərdir İranın İraqdakı müttəfiqlərinə qarşı çıxış edən Müqtəda əs-Sədr.

*KÇ — Koordinasiya Çərçivəsi, XSQ — Xalq Səfərbərlik Qüvvələri, İİM — İraqda İslam Müqaviməti, SEPAH — İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu

Yer sayları 2025-ci il noyabr seçkilərinə aiddir. XSQ daxilində təşkilati sxemdən daha vacib olan əmək bölgüsüdür: sədr Falih əl-Fəyyad inzibati və maliyyə işlərini aparır, əməliyyat və silah məsələləri isə Kətaib Hizbullah komandiri olan qərargâh rəisi Əbu Fədək əl-Məhəmmədavinin əlindədir. MBN-ə danışan keçmiş müşavirə görə, o, qrupların hərəkətlərinin çoxunu birbaşa onların liderləri ilə əlaqələndirir, hətta bu, hökumətin xəttinə zidd olsa belə.

Bu tabloda xəritə iki deyil, üç düşərgə göstərir. Ayrılan düşərgə (Sədr, Əsaib Əhl əl-Həqq, Kətaib İmam Əli) dövlət nəzarətinin hansısa variantını qəbul edib. Sərt şahin düşərgəsi (Kətaib Hizbullah, Nücəba, Kətaib Seyyid əş-Şühəda) qəbul etməyib və onun gücü seçkidən ibarət deyil, hərbi gücə malikdir. Aralarında isə vasitəçi düşərgə dayanır- ilk növbədə Maliki və Əmiri: onlar sistemin içindədir və şahin düşərgə adından danışıqlar aparırlar. İraqın suverenlik problemi məhz ikinci və üçüncü düşərgə arasındakı boşluqda yaşayır: silahı əlində saxlayanların parlamentdə yeri yoxdur, parlamentdə yeri olanlar isə silahın adından danışır.

Amerikanın İraqdan çıxışı

2026-cı il Sentyabrın 30-da başa çatan çıxış bu hökumətdən çox əvvəl qərarlaşdırılmışdı. Onun siyasi başlanğıcı 2020-ci ilin yanvarına gedib çıxır. Yanvarın 3-də Bağdad hava limanında ABŞ dronunun zərbəsi İranın Qüds Qüvvələrinin komandanı Qasım Süleymanini və XSQ-nin sədr müavini, Kətaib Hizbullahın qurucusu Əbu Mehdi əl-Mühəndisi öldürdü. İki gün sonra parlament, xarici hərbi mövcudluğa son qoyulmasını və İraq torpağından, sularından və hava məkanından xarici istifadənin qadağan edilməsini tələb edən qətnamə qəbul etdi.

Rudav-ın məlumatına görə, həmin iclasda 329 deputatdan təxminən 170-i iştirak edirdi və qətnamə əl qaldırmaqla qəbul olundu. Dəstək demək olar ki, tamamilə şiə bloklarından gəldi: Sadiqun da daxil olmaqla milis partiyalarını birləşdirən, Bədrin rəhbərlik etdiyi Fəth; Sədrin Sairun bloku; Malikinin Qanun Dövləti və Həkimin Hikmət hərəkatı. Kürdlər iclası boykot etdi; sünni deputatların əksəriyyəti də gəlmədi və çıxışın İŞİD-in qayıdışına yol açacağını, silahlı qruplara şərait yaradacağını dedi. O vaxt az insanın müşahidə etdiyi faktor, eyni qətnamədə ikinci bəndin də yer alması idi: silahın müstəsna olaraq dövlətin əlində olması. Altı il sonra birinci bənd icra olunub, ikincisinin isə vaxtı yenidən dəyişdirilib.

Çıxış cədvəli 2024-cü ilin sentyabrındakı birgə bəyanatdan gəlir: koalisiyanın federal İraqdakı hərbi missiyası 2025-ci ilin sentyabrında bitəcək, Suriyadakı əməliyyatlara İraq ərazisindən dəstək isə 2026-cı ilin sentyabrına qədər davam edəcəkdi. Bu, artıq iki dəfə dönmüş bir dövrəni bağlayırdı. 2008-ci il razılaşması 2011-də qismən çıxışa gətirdi; 2014-cü ildəki böhran amerikalıları terrorla mübarizə mandatı ilə geri qaytardı və onların ağırlıq mərkəzi İŞİD-in İraqdakı "paytaxtı" Mosul yox, Ərbil ətrafı oldu. 2017-dən sonra ABŞ qüvvələri cəbhə xəttindən tamamilə uzaqlaşdı.

Vaşinqtonun çıxış şərtləri heç vaxt yalnız hərbi şərtlər olmayıb. Əvvəl Sudani, sonra Zeydi ilə danışıqlarda, həmçinin Zeydinin səfir Tom Barrakla birbaşa görüşlərində,  ABŞ çıxışı bir neçə şərtə bağlayırdı: dövlətdənkənar silahlı qrupların ordunun çətiri altına toplanması, Bağdadın hüquqi prosesləri və Amerika neft və elektrik şirkətlərinin İraqa hüquqi maneəyə ilişmədən girə bilməsi üçün bürokratik düzəlişlər. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, XSQ-nin hər bölməsi Tehrana tabe deyil. Eyni çətir altında şiə İraq türkmənlərinin və sünni qrupların bölmələri də var.

Amerika ordusu ilə birlikdə nə getdi

Bağdad çıxışı qələbə kimi göstərdi. Küçələrə posterlər asıldı, hökumət sentyabrın 30-dan başlayan dörd günlük "Suverenlik Günləri" tətili elan etdi. The National-ın yazdığına görə, Zeydi oktyabrın 1-ni tam suverenlik günü adlandırdı və tam hava hücumundan müdafiə sistemləri alınacağını vəd etdi. Mərasimin arxa planında isə dörd boşluq dayanır.

Birincisi hava müdafiəsidir. İraqın hava müdafiəsi və kəşfiyyat mənzərəsinin böyük hissəsi praktikada ABŞ tərəfindən idarə olunurdu. Rudav-ın məlumatına görə, 72 saat ərzində ABŞ səkkiz Patriot batareyasını İordaniyaya, Britaniya isə Rapid Sentry sistemini Kiprə köçürdü; ABŞ sistemləri Kürdüstan bölgəsinə atılan mərmilərin təxminən dörddə üçünü vururdu. Bağdad Cənubi Koreya, Türkiyə və ABŞ ilə yeni sistemlər üçün müqavilələr imzalayıb, amma heç biri hələ çatdırılmayıb.

İkincisi heç vaxt tam qurulmamış milli ordudur, həm də qruplar ona qatıldıqdan sonra əmr zəncirinin necə olacağı sualı, hansı ki buna hələ heç kim cavab verə bilmir. Üçüncüsü İŞİD-dir: təşkilat İraqda hələ də hücrə tipli şəbəkələr saxlayır; fevralda ABŞ Suriyadan 5700-dən çox İŞİD şübhəlisinin İraq nəzarətinə köçürülməsini başa çatdırdı. Dördüncüsü siyasidir: təhlükəsizlik boşluğu məzhəbçiliyin yenidən baş qaldırdığı şəraitdir.

İraqda təxminən 2500 amerikalı əsgər qalmışdı və onların çoxu ABŞ-a yox, regiona, ilk növbədə İordaniyaya yerləşdirildi. Kəşfiyyat mübadiləsi, məsləhət və təlim 2024-cü il bəyanatında nəzərdə tutulan ikitərəfli təhlükəsizlik münasibəti çərçivəsində davam edir. Çıxışı Amerikanın Yaxın Şərqdən geri çəkilməsi kimi oxumaq xətalıdır. Ancaq Tehran onu strateji qələbə kimi oxuyur (və ya belə oxuduğunu göstərir) və İraqdaki müttəfiqləri də buna uyğun davranır.

Təhlükənin miqyasını göstərən boru kəməri hücumu

Sentyabrın 11-də İraqdan göndərilən dronlar Səudiyyə Ərəbistanının Şərq–Qərb boru kəmərini — krallığın Hörmüzü yan keçərək Qırmızı dənizə çıxdığı xətti vurdu. Bağdad buraxılış yerini təsdiqlədi və Meysan vilayətinə cavabdeh komandiri vəzifədən azad etdi. Hücumu heç kim üstlənmədi, amma ən ehtimal olunan icraçılar İran dəstəkli şiə qruplarıdır; Ər-Riyad Bağdadın xahişi ilə cavab zərbəsini təxirə saldı, lakin cavab vermək hüququnu saxladığını bildirdi.

Bu təmkinin tarixi var. 2026-cı il  İyulun 29-da, 72 saat ərzində ABŞ mövqelərinə və Səudiyyə neft obyektlərinə 30-dan çox dron hücumundan sonra Amerika və Səudiyyə təyyarələri ilk birgə əməliyyatda İraqın şərqindəki qrup mövqelərini vurdu; XSQ ən azı 20 üzvünün öldüyünü bildirdi. Middle East Forum-un yazdığına görə, ölənlər arasında bir husi də var idi, İraq kəşfiyyat mənbələri isə MBN-ə husilərin artıq İraq qrupları ilə ortaq istifadə etdikləri məntəqələrdən, o cümlədən Səudiyyə sərhədinə yaxın yerlərdən fəaliyyət göstərdiyini deyib. İraq ərazisi Bağdadın seçmədiyi regional müharibədə buraxılış meydançasına çevrilib.

İraqın XSQ ilə qarşıdurmaya iqtisadi imkanı da yoxdur. BVF 2026-cı ildə 6,8% iqtisadi daralma proqnozlaşdırır, Hörmüzün bağlanması isə federal gəlirləri 40%-dən çox azaldıb. İraq torpağından edilən hər hücum maaşları və ictimai xidmətləri maliyyələşdirən infrastruktura qarşı cavab zərbəsi riski yaradır; xam neft bazara çatmırsa, yüksək neft qiymətləri də az şey dəyişir.

XSQ və hökümət arasında sövdələşmə

Zeydi may ayında vəzifəyə başlayanda xaos vəziyyətinə son qoyacağını vəd etdi və bir müddət bu təşəbbüs real görünürdü. Mayın 27-də Sədr Sərayə əs-Səlamı öz hərəkatından ayırıb baş komandana tabe etdi. Bir həftə ərzində Əsaib Əhl əl-Həqq və Kətaib İmam Əli XSQ-dən çıxacaqlarını və silahlarını dövlət nəzarətinə verəcəklərini elan etdilər. Hökumət qalanlar üçün son tarix olaraq koalisiyanın gedəcəyi günü, yəni sentyabrın 30-nu təyin etdi. Hökumət bəyanatları xəbərdar edirdi ki, bu tarixdən sonra dövlət səlahiyyətindən kənar istənilən silahlı fəaliyyətə terrorla mübarizə qanunu tətbiq olunacaq.

Sonra baş verənləri vəzifənin miqyası izah edir. XSQ daxilində 200 mindən çox silahlı adam var və onların komandirləri ticarət şəbəkələrinə, hətta dövlətin qərarvermə mexanizminin özünə hörülüb. ABŞ Maliyyə Nazirliyi Mühəndis Baş Şirkətinin dövlət müqavilələrindən vəsaitləri Kətaib Hizbullaha yönləndirdiyini sənədləşdirib. Tərksilah yalnız raketləri deyil, müqavilələri, təyinatları və himayə şəbəkələrini də təhdid edir. Qrupların ən güclü ictimai arqumenti isə dövlətin hələ cavab verə bilmədiyi sualdır: biz silahı yerə qoysaq, ölkəni kim qoruyacaq?

Qaaninin Bağdaddakı gecəsi

Dönüş nöqtəsi 2026-cı il avqustun 10-u gecəsi gəldi. Qüds Qüvvələrinin komandanı İsmayıl Qaani elan edilmiş son tarixə (30 Sentyabr) 50 gün qalmış xəbərsiz şəkildə Bağdada gəldi. MBN-ə danışan Koordinasiya Çərçivəsi mənbələrinə görə, onu bir kəşfiyyat məlumatı gətirmişdi: qruplar Zeydinin Terrorla Mübarizə Xidmətinin bölmələrini Cürf əs-Səxərə daxil olmaq üçün hazır vəziyyətə gətirdiyini öyrənmiş, qrup liderləri isə bunu Tehrana sızdırmışdı.

Cürf əs-Səxər (indiki adı Cürf ən-Nəsr) bütün mübahisənin fiziki məkana çevrildiyi yerdir. Bu, Bağdaddan 60 km cənub-qərbdə, Babil vilayətində qapalı zonadır; əsasən sünni olan sakinlərinə təxminən on iki ildir evlərinə qayıtmağa icazə verilmir. Hətta hökumət və hərbi rəsmilər belə içəri girə bilmir. Burada qrup qərargahlarının, anbarların və dron emalatxanalarının olduğu bildirilir; 2018-ci ildə Reuters onu İranın köməyi ilə raket işləri aparılan məkan kimi göstərmişdi. Həmin günlərdə Terrorla Mübarizə Xidməti və kəşfiyyat Babildə dron hücumlarına hazırlaşan bir şəbəkəni zərərsizləşdirdi.

Qaaninin mesajının iki tərəfi var idi. Əl-Cəzirəyə danışan mənbəyə görə, o, qruplara "hazırkı mərhələdə" silahların təhvil verilməməsini tapşırdı, çünki Tehran yeni müharibə raundu gözləyirdi. Koordinasiya Çərçivəsinə isə toqquşmadan qaçmağı, amma Zeydiyə qrupları "sındırmamağı" və zəiflətməməyi çatdırmağı tapşırdı. Vasitəçilər belə bir formul irəli sürdülər: qruplar silahlarını saxlayır, amma ABŞ maraqlarına və Körfəz ölkələrinə hücumları dayandırır. Zeydinin ofisi bunu inandırıcı saymadı; Qaani baş nazirlə görüşmədən getdi. Zeydinin administrasiyasının sözlərinə görə, baş nazir İranla hərbi deyil, siyasi münasibət istəyirdi. Bir neçə gün sonra Bədr rəhbərliyi güc tətbiq olunarsa, daxili çəkişmə yaranacağı barədə xəbərdarlıq etdi və öz üç şərtini irəli sürdü.

İranın ikinci səfəri daha açıq və daha nəticəli oldu. Parlament sədri Məhəmmədbağır Qalibaf 2026-cı il avqustun 19-dan sonra İraqda üç gün qaldı və Nəcəfdə Mühəndisin məzarını ziyarət etdi və İraq liderlərinə dedi ki, qruplar ya silahlarını saxlamalı, ya da onları hökumətə yox, "fövqəladə hal üçün" XSQ-yə əmanət etməlidir. Üç mənbə MBN-ə onun İraq hökumətini Vaşinqtonun idarə etdiyini dediyini bildirib; açıq çıxışlarında isə o, İranın İraq konstitusiyasına hörmət etdiyini söylədi.

Bağdadın geri çəkilməsi Qalibaf hələ ölkədə olarkən başladı. AFP-nin məlumatına görə, avqustun 21-də hökumət sözçüsü Heydər əl-Abudi sentyabrın 30-nun qrup silahları üçün son tarix deyil, Amerika çıxışının tarixi olduğunu bildirdi. Ertəsi gün Sadiqundan olan parlament sədrinin birinci müavini Ədnan Fəyhan silahların XSQ anbarlarında saxlanmasından danışdı. Avqustun 23-də milli təhlükəsizlik müşaviri Qasim əl-Əraci silah nəzarətini yalnız koalisiya getdikdən sonra başlayacaq tədrici proses adlandırdı. Əmmar əl-Həkim isə ABŞ-ın müvəqqəti işlər vəkilinə silahların rəsmi qurum olduğu üçün XSQ-yə verilməli olduğunu dedi.

Dəyişən siyasi manevralar kommunikasiya terminlərini də dəyişdirdi. İraq liderləri "silahın dövlət nəzarətinə keçirilməsi" əvəzinə "silahın tənzimlənməsi" deməyə başladılar. Əsaib Əhl əl-Həqq liderlərindən Əhməd Ədnan yeni doktrinanı dəqiq ifadə etdi: məsələ silahı təhvil vermək deyil, onun istifadəsinə əmr vermək səlahiyyətini baş komandana ötürməkdir, silahlar isə XSQ birləşmələrinin içində qalır. Kətaib Hizbullah, Kətaib Seyyid əş-Şühəda və Nücəba daxil beş qrup daha da irəli gedərək silahlarını və məntəqələrini bəyan edib, təşkilat kimi bütöv qalmaqla fəaliyyətlərini iki illiyə dondurmağı təklif etdi.

Suverenlik gündəmi kimi şərtlər

2026-cı il Avqustun 29-da Kətaib Seyyid əş-Şühəda on şərt açıqladı: ABŞ-ın qurudan, dənizdən və havadan tam çıxışı; İraq hava məkanından başqa ölkələrə hücum üçün istifadənin qadağası; XSQ qanunlarının qəbulu; İraq komandanlığı altında müasir hava müdafiəsi; PKK döyüşçülərinin və türk qoşunlarının çıxarılması; Kürdüstan bölgəsi sərhədlərinin İraq ordusunun nəzarətinə keçməsi və İran müxalifət qruplarının ölkədən çıxarılması. Kətaib Hizbullah buna Peşmərgənin buraxılmasını da əlavə etdi.

Bu siyahını vaxt uzatmaq taktikası kimi deyil, proqram kimi oxumaq lazımdır. O, tərksilahı elə bir suverenlik paketinə çevirir ki, onun hər bəndi İrandan başqa hamını göstərir: ABŞ-ı, Türkiyəni, kürdləri, iranlı dissidentləri. Qruplar özlərini suverenliyin əsl keşikçiləri kimi təqdim edir və öz tərksilahlarını başqalarının geri çəkilməsinə bağlayırlar.

Son tarixdən yol xəritəsinə

Sentyabrın ortalarında hökumət geri çəkildi. Dörd hökumət mənbəyi MBN-ə iki mərhələli razılaşmadan danışdı: 2026-cı il, oktyabrın 1-dən qruplar bəyanat yaymağı və İraq ərazisindən hərbi fəaliyyət üçün istifadəni dayandırır; ağır silahlar doqquz ay ərzində tədricən dövlətə keçir, strateji silahlar isə 2027-ci ilin martından iyununadək təhvil verilir. Əraci prosesə nəzarət edən komitənin sabit son tarixinin olmadığını dedi. Zeydi BMT Baş Assambleyasına uçmazdan əvvəl tarixi rəsmən 2027-ci il 30 iyuna keçirdi.

Hökumət inteqrasiya razılaşmasının olduğunu deyir; İraqda İslam Müqaviməti isə heç bir cədvələ bağlı olmadığını bildirir. Sonuncu ABŞ təyyarəsi gedəndən saatlar sonra Kətaib Hizbullahın lideri Həmidavi hər razılaşmanı inkar etdi, "müqavimət bu raundu qazandı" dedi və döyüşçülərinə hökumətin hava müdafiəsi tamamlanana qədər İraq hava sahəsindəki "düşmən təyyarələr" istisna olmaqla əməliyyatları dayandırmağı əmr etdi. Qrup sonradan ABŞ uçuşlarının və personal hərəkətinin oktyabrın 30-dək davam edəcəyini iddia etdi, lakin sübut göstərmədi; Əshab əl-Kəhf isə sentyabrın 29-da silahını təhvil verməsi üçün yazılı dini hökm tələb olunduğunu bildirdi. Oktyabrın 5-də Zeydi beş qrupun silah təhvil verməyə razılaşdığını və üçünün artıq bunu etdiyini dedi, amma hansılar olduğunu açıqlamadı.

Sadiqun niyə tələsir

Sövdələşmənin ən az müzakirə olunan hissəsi qanundur və o, bir tapmacanı izah edir: XSQ-dən çıxdığını deyən qrupun siyasi qanadı olan Sadiqun niyə XSQ qanun layihələrinin qəbulunda ən çox israrlıdır? Onun deputatları, qanunu, İŞİD-ə qarşı fədakarlıq göstərən döyüşçülər üçün prioritet və "haqq" adlandırır və onun qüvvəni yenidən qurmaq və ya komandirləri təqaüdə göndərmək üçün nəzərdə tutulduğunu inkar edirlər. Nazirlər Kabineti layihəni 2026-cı il sentyabrın 29-da təsdiqləyib parlamentə göndərdi, baxmayaraq ki, İraq mənbələrinin "ABŞ vetosu" adlandırdığı bəzi müddəalar hələ də mübahisəlidir.

Cavab ardıcıllıqdadır. Xidmət və təqaüd qanunu XSQ üzvlərinə hər hansı silah təhvil verilməzdən əvvəl nizami hərbçilərin rütbələrini, təqaüdlərini və statusunu verir. Kətaib Seyyid əş-Şühəda da həmin qanunu şərtləri arasında sayır, siyasi təkliflərdən biri isə silah təhvilini birbaşa onun qəbuluna bağlayır. Əvvəlcə qanun, sonra silah: qruplar silah bazalarını hələ onlara təsir imkanı verməyə davam edərkən bu bazaları daimi hüquqi imtiyazlara çevirirlər.

Silahlar indi fraksiya anbarlarından XSQ mühafizəsinə keçir; dövlətə yalnız strateji silahlar vəd olunur. Əsas əmrlər isə hələ də Kətaib Hizbullahdan olan qərargah rəisinin əlindədir.

Vaxt niyə qrupların xeyrinədir

Parçaları bir yerə qoyanda sövdələşmənin detalları aydın görünür. Silahlar fraksiya istifadə sahəsindən XSQ-nin mühafizəsinə keçir. XSQ-nin əməliyyatlarını və silahlarını isə Kətaib Hizbullah komandiri idarə edir. Qanun fraksiya döyüşçülərini təqaüd hüququ olan dövlət işçisinə çevirir. Bağdadın qazandığı reyestr və atəşkəsdir; şahin düşərgənin əldə etdiyi isə "yox" demək imkanıdır. Bunun tərksilah sayılıb-sayılmayacağını həll edəcək fərq mülkiyyət, mühafizə və komanda arasındakı fərqdir — indiyədək isə yalnız mühafizə yerini dəyişir.

Gecikmənin öz strateji mənası var. Koordinasiya Çərçivəsinə yaxın bir siyasətçi İraq mediasına uzanan vaxtın İrana Vaşinqtonla əlverişli razılaşma əldə etmək üçün vaxt verdiyini deyib; eyni xəbərlərdə Tehranın saxlanılan silahların qrupların əli çatan yerdə qalmasını istədiyi bildirilir. Bəzi İraq analitikləri qrupların noyabrdakı ABŞ aralıq seçkilərini də gözlədiyini düşünür. Bu seçkilər Trampın mövqeyini zəiflədə bilər. Bu iki gedişatdan hər hansı biri qrupların mövqeyini 2027-ci ilin iyunundan çox əvvəl dəyişə bilər. 

Vaşinqtonun əlində qalan kardlar

ABŞ İraqın bazalarını tərk etdi, iqtisadiyyatını isə yox. Əsl təzyiq faktoru indi oradadır. İraqın neft gəlirləri Nyu-York Federal Ehtiyat Bankında saxlanılır. Aprel ayında ABŞ Maliyyə Nazirliyi silahlı qruplar və baş nazir seçimi məsələsində Bağdada təzyiq üçün təxminən 500 milyon dollarlıq nağd pul göndərişini dayandırdı və təhlükəsizlik əməkdaşlığının bir hissəsini dondurdu. Göndərişlər Zeydinin ilk ayından sonra, iyulda bərpa olundu. Maliyyə süzgəci daha əvvələ gedir: 2023-cü ildən bəri əksəriyyəti silahlı fraksiya üzvləriylə bağlı iyirmidən çox İraq bankına dollar əməliyyatları qadağan edilib.

Sentyabrın sonundakı hava məkanı böhranı bu təzyiqin İranın əks-təzyiqi ilə real vaxtda necə toqquşduğunu göstərdi. Sentyabrın 23-də Vaşinqton, İran təyyarələrinə xidmət göstərən istənilən şirkəti dollar sistemindən xaric etmək ilə hədələdi və İrana xidmət edən dörd İraq hava limanı növbə ilə İran təyyarələrini qəbul etməyi dayandırdı. Fraksiyalar hökuməti devirməklə hədələdi; İran ali liderinin müşaviri Əli Əkbər Vilayəti Zeydiyə legitimliyin Vaşinqtondan deyil, "Nəcəfin torpağından" gəldiyini dedi. Nəticə çox şey deyir. ABŞ Maliyyə Nazirliyi Nəcəfdən zəvvar daşıyan İraq Hava Yolları reysləri üçün dar çərçivəli lisenziya verdi. İraq, İran təyyarələrini hava məkanından kənarda saxlamasa, lisenziya ləğv oluna bilərdi. Sonra Zeydi, Nəcəfə gündə 40-a qədər İran reysinin uçmasına razılıq aldı (Mahan Air istisna olmaqla). Hökuməti hədələyən qruplar bir neçə gün içində höküməti tərifləməyə başladı.

Bu epizod suverenlik probleminin miniatür modelidir. İraqın hava məkanı siyasəti Vaşinqtonda müəyyən edildi, Tehranda etiraz doğurdu və ABŞ Maliyyə Nazirliyindən çəkinən şirkətlər tərəfindən icra olundu; Bağdadın nailiyyəti isə istisna qoparmaq oldu. Öz hava sahəsi üçün istisnaları müzakirə edən dövlət hələ o hava sahəsinin sahibi deyil.

Kürdüstan: boşluğun ilk hiss olunduğu yer

Bağdad, ABŞ-ın çıxışını simvolik qələbə kimi yaşayırsa, Ərbil bunu müdafiəsiz qalmaq kimi yaşayır. Kürdüstan bölgəsi 2026-cı il fevralın 28-də müharibə başlayandan bəri İran və onun İraqdakı müttəfiqləri tərəfindən 1000 dəfədən çox vurulub. Ərbil hava limanını qoruyan Patriot batareyaları indi İordaniyadadır; Britaniyanın antidron sistemi Kiprdədir, Britaniya qüvvələri isə bölgəni tamamilə tərk edib. Peşmərgə Nazirliyinin bəyanatına əsasən region heç bir hava müdafiəsi olmadan qalır və onun hava sahəsini qorumaq federal hökumətin işidir.

Bu cümlədə səssiz bir konstitusiya ilə əlaqəli güzəşt var və o, birbaşa növbəti mübahisəyə aparır. Konstitusiyanın regional təhlükəsizlik qüvvələri haqqındakı müddəalarına (121-ci maddə) əsaslanan Ərbil hesab edir ki, amerikalıların boşaltdığı mövqeləri Peşmərgə tutmalıdır. Bağdadın düşüncəsi, “həmin mövqelər hava müdafiəsi idi, hava müdafiəsi isə federal məsələdir; personal kürd ola bilər, amma qərar Bağdadındır.” şəklindədir. İndi Ərbilin göz ardı edə bilmədiyi amil, Bağdad koalisiyasının içində oturan İran yönümlü qruplar bütün il boyu Ərbilə dron atan aktorlardır və indi bölgə sərhədlərinin İraq ordusuna verilməsini və Peşmərgənin buraxılmasını tələb edirlər.

2026-cı il Sentyabrın 21-də elan edilən Peşmərgə birləşməsinin əsl səbəbi Amerikanın getməsidir. KDP və KYB bölmələrinin bir nazirlik altında toplanması ABŞ-ın çoxdankı tələbi və yardımın davamı üçün şərt idi; bu, həm də Ərbilə Bağdadla münasibətdə daha möhkəm hüquqi zəmin verir. KYB-yə yaxın tənqidçilər birləşmənin formal olduğunu və iki komanda zəncirinin hələ də qaldığını deyirlər. Hər halda, koalisiyanın Peşmərgəyə maliyyə dəstəyi bir həftə sonra başa çatdı.

Şimalda İran cəbhəsi

Tehranın bölgəyə baxışı sərtləşib. Avqustda İran Kürdüstan bölgəsinin xarici kəşfiyyat xidmətinin ofisini vurdu. Səbəb isə bölgədə yerləşən silahlı iranlı kürd qruplarıdır (KDPI, Komalə, PAK və PJAK). İsrail və ABŞ onları İrana qarşı müharibədə cəbhə elementi kimi istifadə etmək istəyirdi. İran, amerikan qoşunları burada olarkən də bölgəyə zərbə endirirdi; indi isə sual odur ki, onlar gedəndən sonra nə edəcək. İraqdakı şiə fraksiyalarının İran müxalifətinin ölkədən çıxarılması tələbi əslində iraqlıların dili ilə səslənən Tehran tələbidir.

İsrail amili ən spekulyativ, həm də ən təhlükəli olanıdır. İsrail mətbuatında və analitik mərkəzlərində kürd yəhudiləri haqqında yazılar çoxalıb və Ərbil tarazlıq yaratmaq üçün İsrailə yaxınlıq siqnalları verməyə meyilli ola bilər. İsrail yalnız vəziyyəti yoxlamaqla kifayətlənməyəcək, Amerikanın çıxışı isə xeyli boşluq buraxır. İranla həmsərhəd olan, İranın silahlı müxaliflərini qəbul edən və İsrailə yaxınlaşan bölgə növbəti İran zərbəsinin ən ehtimal olunan ünvanıdır.

Türkiyə amili

Türkiyə bu güvənlik şəbəkəsinə qrupların öz tələbləri vasitəsilə daxil olur. Kətaib Seyyid əş-Şühəda və Kətaib Hizbullah, türk qoşunlarının çıxarılmasını siyahılarına salandan sonra Ankaranın şimaldakı hərbi varlığı, istəsə də, istəməsə də, tərksilah danışıqlarının bir hissəsinə çevrildi.

2026-cı il Sentyabrın 23-də Nyu-Yorkda Ərdoğan və Zeydi Türkiyənin Mosul yaxınlığındakı Başika-Zilkan düşərgəsini "razılaşdırılmış mexanizm və cədvələ uyğun olaraq" tədricən federal hökumətə təhvil verəcəyini elan etdilər, lakin konkret tarix açıqlanmadı. Bunun müqabilində Bağdad Sincarda dövlət hakimiyyətini tam bərpa etməyi və "qadağan edilmiş xarici silahlı elementlərin" — Ankaranın illərdir hədəf aldığı PKK ilə bağlı qrupların — varlığına son qoymağı öhdəsinə götürdü. Yezidi qruplardan təşkil olunan YBŞ silahı yerə qoymağa razılaşıb. Hazırda həm İraq, həm Suriya üzrə prezident səfiri, həm də Ankaradakı səfir olan Tom Barrak razılaşmanı eyni anda İraq suverenliyinə və Türkiyənin təhlükəsizliyinə xidmət edən addım kimi alqışladı.

Analitik məqam bu bağlılıqdadır. Başika Türkiyənin sərhəddən ən uzaq bazası idi: İraq ərazisinin təxminən 80 km içində, 2015-ci ildə İŞİD müharibəsi zamanı qurulmuş və Bağdadın heç vaxt qəbul etmədiyi baza. Ondan imtina Ankaraya ucuz başa gəlir. PKK 2025-ci ilin mayında özünü buraxdığını elan edib, Türkiyə isə sərhədə daha yaxın onlarla digər mövqeyini saxlayır. Amma bu addım Zeydiyə, fraksiyalara göstərə biləcəyi konkret nəticə verir: xarici qoşunlar gedir, deməli "müqavimət" arqumenti zəifləyir. Bir sözlə, Ankara Sincar müqabilində Bağdadın tərksilah arqumentinə zəmanət verir.

Dəhlizlər və boru kəmərləri

Türkiyənin daha dərin marağı iqtisadidir və Hörmüz böhranı onu təcili məsələyə çevirib. Türkiyə İraq dosyesini — PKK-ni, Sincarı və bazaları — İnkişaf Yolu ətrafında qurur: Bəsranın Böyük Fav limanından Türkiyə sərhədinə uzanan 17 milyard dollarlıq dəmir yolu, avtomobil yolu və boru kəməri dəhlizi.

Barrak Türkiyə, İraq və Suriyanı vahid məkan kimi təqdim edəndə, əslində bir əmək bölgüsünü təsvir edirdi: hər üç ölkədən keçən neft, qaz və elektrik xətlərinin təhlükəsizliyi Türkiyənin məsuliyyətinə keçir. Bu, Ankaranı məhz fraksiyaların təhdid etdiyi sabitliyin birbaşa tərəfinə çevirir. MBN-in məlumatına görə, sentyabrda Türkiyə, XSQ sədri Falih əl-Fəyyadın pul vəsaitlərini və aktiv iqtisadi assetlərini Qətərdən Türkiyəyə köçürmək xahişini rədd etdi. Ankara onu İrana həddən artıq yaxın və nüfuzunu itirməkdə olan aktor hesab edir.

Bu siyasi  mənzərənin iki amili var. İrandakı böhran müharibə davam etdikcə dəhlizi etibarsız edir; üstəlik İnkişaf Yolu, Hörmüzün alternativ və əks tərəfində qalan Körfəz limanında bitir. Suriyada müşahidə etdiyimiz Türkiyə–İsrail rəqabəti isə çox güman ki, İraqda da üzə çıxacaq və onun səhnəsi İranla həmsərhəd Kürdüstan bölgəsi olacaq.

İraqın təhlükəsizlik siyasətini tək bir xarici güc müəyyən etmir, amma hər birinin Bağdadın göz ardı edə bilmədiyi üstünlüyü var: Vaşinqtonun əlində pul və hava güvənliyi, Tehranın əlində silahlı qruplar, Ankaranın əlində ixrac yolları, Ər-Riyadın əlində isə cavab zərbəsi təhdidi.

2027-ci ilin iyununa qədər nəyi gözləmək lazımdır

Amerikanın çıxışı İraq siyasətinin altı il mübahisə etdiyi suala cavab verdi, əsas sualı isə cavabsız qoydu. Suverenlik təqvimdəki tarixdən ibarət deyil, gücün nə vaxt tətbiq olunacağına qərar vermək inhisarıdır. Bu ölçü ilə baxsaq, oktyabrın 1-i, İraqdakı mərasimlərin iddia etdiyindən daha az suveren idi: xarici qoşunlar getmişdi, amma Səudiyyə ilə müharibəyə başlamaq və ya Ərbili vurmaq imkanı qismən hələ də Nazirlər Kabinetindən kənardadır. 2027-ci ilin iyununun 2026 Sentyabrından daha artıq məna kəsb edib-etmədiyini beş sınaq göstərəcək.

1. Cürf əs-Səxər. İraq qurumları ora daxil olsa, oradakı silahların hesabatını aparsa və sakinlərin qayıtmasına imkan versə, tədrici yanaşma özünü doğrultmuş olacaq. Zona bağlı qalarsa, razılaşma sadəcə status-kvonun adını dəyişmiş versiyası olacaq.
2. Mühafizə və komanda. XSQ anbarlarının açarlarının kimdə olduğunu və oradan dron və raket çıxarılmasına kimin əmr verə bildiyini müşahidə etmək lazımdır. Kətaib Hizbullahdan olan qərargah rəisinin tabeliyindəki XSQ anbarlarında qeydə alınmış silahlar yenə də fraksiya silahlarıdır.
3. XSQ qanununun son mətni. Qanunun rütbə və təqaüdləri yoxlanıla bilən komanda zəncirinə bağlayıb-bağlamaması onun qruplar üzərində üstünlük, yoxsa onlara mükafat olacağını müəyyən edəcək.
4. Kürdüstan hava sahəsi. Koreya, Türkiyə və ya Amerika sistemləri gəlməyənə və Bağdadla Ərbil onları kimin idarə edəcəyində razılaşmayanadək bölgə istənilən qrup və ya İran zərbəsi üçün açıq hədəf, Bağdad–Ərbil qopuşunun başlaya biləcəyi ilk yer olaraq qalır.
5. Xarici müdaxilələr. ABŞ–İran razılaşması, ABŞ ara seçkiləri və Türkiyənin qalan bazalarla bağlı növbəti addımları qrupların hesablamalarını istənilən İraq cədvəlindən daha sürətlə dəyişəcək.

Vaşinqtonun indi ən faydalı rolu son tarixlər üçün daha çox təzyiq etmək yoxl, mühafizə ilə komanda arasındakı boşluğu hədəfləyən amillərdir: tabeçiliyi və xərcləri yoxlanıla bilən şöbələrə yardım, icazəsiz silahlı fəaliyyəti maliyyələşdirən şirkətlərə və vasitəçilərə qarşı maliyyə tədbirləri. Bağdadın ən faydalı addımı isə indiyədək qaçdığı addımdır: sentyabrın 11-dəki boru kəməri hücumu ilə bağlı araşdırmanı başa çatdırmaq, əmri kimin verdiyini açıqlamaq və onu məsuliyyətə cəlb etmək. Hökumətin seçmədiyi müharibənin cəzasını hansısa qrup komandiri ödəməyənədək, fraksiyalar suveren səlahiyyəti əllərində saxlayacaqlar.