İyunun 29-da Azərbaycanın yeni yaradılmış Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirilib. İclasda ölkənin süni intellekt sahəsində prioritetləri diqqət mərkəzində olub. Gündəliyin əsasını ötən il qəbul edilmiş 2025–2028-ci illər üzrə Süni İntellekt Yol Xəritəsində müəyyənləşdirilən istiqamətlər təşkil edib. Xüsusilə rəqəmsal inkişaf, süni intellekt ekosisteminin formalaşdırılması və xarici investisiyaların cəlb edilməsi məsələlərinə diqqət yetirilib.

Bununla yanaşı, iclasda xüsusi diqqət ayrılan digər mühüm istiqamət süni intellektdən istifadə etməklə dövlət təhlükəsizliyinin və kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi olub. Bu istiqamət yalnız strateji sənədlərdə əksini tapmaqla məhdudlaşmır. Azərbaycan hökuməti artıq süni intellektin təhlükəsizliklə bağlı fəaliyyət sahələrinə inteqrasiyası istiqamətində praktiki addımlar atmağa başlayıb. Bu texnologiyanın müdafiə sektorunda tətbiqi potensialı da açıq şəkildə qəbul edilir və qarşıdakı illərdə getdikcə daha mühüm inkişaf istiqamətlərindən birinə çevriləcəyi gözlənilir.

Azərbaycanda süni intellekt sahəsində son dövrdə həyata keçirilən tədbirlər əsasən Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında müəyyən edilmiş məqsədlərlə istiqamətləndirilir. Sənəddə mütəxəssislərin yetişdirilməsi, qanunvericilik bazasının formalaşdırılması, özəl sektorla tərəfdaşlıqların qurulması və məlumat mərkəzlərinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi süni intellektin inkişafı üzrə ilkin prioritetlər kimi müəyyənləşdirilir.

Eyni zamanda, strategiyada yeni texnologiyaların dövlət təhlükəsizliyi üçün yaratdığı təhdidlərə diqqət çəkilir və süni intellekt əsaslı əks-tədbirlərin hazırlanmasının vacibliyi vurğulanır. Dezinformasiya kampaniyaları, saxta audio və video materiallar, eləcə də zərərli proqram təminatı həm dövlət, həm də qeyri-dövlət aktorlarının Azərbaycanın milli maraqlarına zərər vurmaq məqsədilə istifadə edə biləcəyi vasitələr kimi xüsusi qeyd olunur. Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclasında açıqlanan diqqətçəkən təşəbbüslərdən biri də hökumətin ixtisaslaşmış kibertəhlükəsizlik institutlarının yaradılması və bu sahədə fəaliyyət göstərən özəl şirkətlərlə əməkdaşlıq platformalarının formalaşdırılması istiqamətində səylərini davam etdirməsidir.

Dövlət tərəfindən həyata keçirilən və özəl sektorun irəli sürdüyü süni intellekt təşəbbüslərinin paralel şəkildə inkişaf etməsi Azərbaycanın bu texnologiyanı təhlükəsizliklə əlaqəli sahələrə inteqrasiya etmək imkanlarını daha da gücləndirir. Ölkənin süni intellektin tətbiqi üzrə fəaliyyətinin əlaqələndirilməsində əsas qurumlardan biri Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyidir. Nazirlik texnologiyaların tənzimlənməsi, müxtəlif regional və beynəlxalq təşəbbüslərdə iştirakı vasitəsilə beynəlxalq əməkdaşlığın inkişafında fəal rol oynayır. Bununla yanaşı, özəl sektorun fəaliyyətinin genişlənməsi də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Bunun diqqətçəkən nümunələrindən biri süni intellekt üzrə tədqiqatların və bu texnologiyanın tətbiqinin təşviqinə həsr olunmuş özəl təşəbbüs olan Milli Süni İntellekt Mərkəzidir (NAIC). Mərkəz artıq üç süni intellekt layihəsini həyata keçirib və ölkənin yeni nəsil süni intellekt mütəxəssislərinin hazırlanması məqsədilə özünün süni intellekt üzrə təhsil mərkəzini yaradıb.

Dövlət və özəl sektor tərəfindən süni intellekt sahəsində həyata keçirilən innovasiya təşəbbüsləri diqqətəlayiq olsa da, bu texnologiyanın dövlət təhlükəsizliyi və müdafiə sahələrində tətbiqi daha az görünən, lakin eyni dərəcədə perspektivli istiqamət olaraq qalır. Süni İntellekt Strategiyasında süni intellektin müdafiə və milli təhlükəsizlik sahələrindəki rolu birbaşa tanınır və bu texnologiyadan həmin istiqamətlərdə yaranan yeni təhdidlərə qarşı istifadə olunmasının zəruriliyi qeyd edilir.

Dövlət Sərhəd Xidməti artıq sərhəd təhlükəsizliyində süni intellektin tətbiqi imkanlarını xüsusi təlim-seminar çərçivəsində araşdırıb. MDB ölkələrinin təhlükəsizlik xidmətləri rəhbərlərinin keçirilmiş son görüşündə isə Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi dövlət təhlükəsizliyi orqanlarının fəaliyyətində süni intellektdən istifadəyə dair konseptual sənədin qəbul edilməsini dəstəkləyib. Özəl sektorda isə yerli müdafiə texnologiyaları şirkəti SynaplineAI pilotsuz döyüş platformaları üçün süni intellekt əsaslı avtonom imkanların hazırlanması üzrə ixtisaslaşıb.

Azərbaycanın uzun illərdir hərbi modernləşməyə xüsusi diqqət yetirməsi və regionda texnoloji innovasiyaların tətbiqi sahəsində formalaşmış təcrübəsi nəzərə alınaraq, hökumətin qarşıdakı dövrdə süni intellektin təhlükəsizlik və müdafiə sektorlarına inteqrasiyasını daha fəal şəkildə həyata keçirəcəyini gözləmək mümkündür.

Əslində, avtonom pilotsuz vasitələrin tənzimlənməsi ilə bağlı proseslər artıq başlayıb. Avqustun əvvəlində elan edilən yeni qanunvericilik aktları avtonom pilotsuz uçuş aparatlarının hüquqi statusunu tanıyır və bu platformaların istifadəsinə dair yeni normalar müəyyənləşdirir. Qanun pilotsuz uçuş aparatlarını avtomatlaşdırma səviyyəsinə görə qismən və tam avtonom sistemlərə ayırır. Yeni qaydalara əsasən, avtonom pilotsuz platformaların istismarı üçün xüsusi sertifikat və uçuş icazəsi tələb olunur.

Bu platformaların pilotları üçün də xüsusi öhdəliklər müəyyən edilib. Belə ki, onlar təhlükəsizlik protokollarına uyğun olaraq pilotsuz uçuş aparatlarının uçuşları barədə mühüm məlumatları müəyyən edilmiş müddət ərzində saxlamalıdırlar. Bundan əlavə, bu sistemlər yalnız müəyyən edilmiş coğrafi zonalarda və müvafiq idarəetmə mərkəzlərinin fasiləsiz koordinasiyası və icazəsi əsasında istifadə oluna bilər.

Buradan bir sıra nəticələr çıxarmaq mümkündür.

Birincisi, süni intellektlə gücləndirilmiş pilotsuz uçuş aparatlarının adi dronlardan fərqli şəkildə təsnif edilməsi və tənzimlənməsi Azərbaycan hökumətinin iki həssas texnologiyanın — süni intellekt və pilotsuz uçuş aparatlarının birləşməsindən yaranan spesifik riskləri yaxşı dərk etdiyini göstərir. Təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqların bu tənzimləmələrin hazırlanmasında mühüm rol oynadığı aydın görünür. Xüsusi lisenziyalaşdırma tələbləri və uçuşlara tətbiq edilən coğrafi məhdudiyyətlər bu həssas texnologiyanın zərərli məqsədlər üçün istifadəsinin qarşısını almağa yönəlmiş yanaşmadan xəbər verir. Qanunun özündə də tətbiq edilən tədbirlərin əsaslandırılması zamanı təhlükəsizlik məsələlərinə birbaşa istinad edilir.

İkincisi, hökumət bu texnologiyanın üstünlüklərini açıq şəkildə qəbul edir və onun istifadəsini faktiki olaraq məhdudlaşdıracaq həddən artıq sərt tənzimləmələrdən çəkinir.

Təhlükəsizlik məqsədləri baxımından avtonom pilotsuz uçuş aparatlarının istifadəsinə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycanın qərarverici dairələri Türkmənistan və Özbəkistan kimi digər postsovet ölkələrində müşahidə olunan yanaşmadan əsaslı şəkildə fərqlənən mövqe nümayiş etdirirlər. Həmin ölkələrdə hətta adi dronların istifadəsinə daha sərt məhdudiyyətlər tətbiq olunur.

Təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə avtonom pilotsuz uçuş aparatlarının mülki və elmi məqsədlərlə istifadəsinə əsassız məhdudiyyətlərin qoyulmaması arasında bu balanslı yanaşmanın ölkənin süni intellektlə bağlı imkanlarının inkişafı üçün faydalı nəticələr verəcəyi ehtimal olunur.

Beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq da Azərbaycanın süni intellekt strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin nümayəndələri ilə Çinin “CITIC Group” şirkəti arasında bu yaxınlarda keçirilmiş görüşdə Azərbaycanın ilk süni intellekt məlumat mərkəzinin tikintisi ilə bağlı əməkdaşlıq imkanları müzakirə edilib. Layihə ilə bağlı bir çox detal hələlik ictimaiyyətə açıqlanmasa da, belə bir infrastrukturun yaradılması ölkə üçün mühüm və yeni bir addım olacaq. Mərkəzin yerli hesablama imkanları təmin etməklə Azərbaycanın daxili süni intellekt ekosisteminin inkişafına əhəmiyyətli töhfə verməsi mümkündür.

Bir çox digər ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da süni intellektin müdafiə və təhlükəsizlik sahələrində tətbiqi hələ ilkin mərhələdədir. Bununla belə, bu sahələrin süni intellektin tətbiqi üçün prioritet istiqamətlər kimi rəsmi şəkildə tanınması və yuxarıda qeyd olunan inkişaflar hökumətin bu imkanları genişləndirmək niyyətini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Ölkənin süni intellektin inteqrasiyası sahəsində strateji istiqaməti getdikcə daha aydın görünür. Dövlət səviyyəsində strateji planlaşdırmanın, özəl sektorun artan ekspertizasının və süni intellektin milli təhlükəsizlik vasitəsi kimi rəsmi şəkildə tanınmasının bir araya gəlməsi bu texnologiyanın təhlükəsizlik və müdafiə sahələrinə inteqrasiyasının qarşıdakı illərdə daha da sürətlənəcəyini göstərir. Azərbaycanın hərbi modernləşməyə davamlı diqqəti və Cənubi Qafqazda müdafiə innovasiyalarının tətbiqi sahəsində aparıcı ölkələrdən biri kimi mövqeyi nəzərə alınarsa, süni intellekt əsaslı təhlükəsizlik və müdafiə imkanlarının inkişafının yaxın illərdə diqqətlə izlənilməli mühüm tendensiyalardan birinə çevriləcəyi gözlənilir.